Kars tarihi yapı restorasyonu
Kars; Anadolu Selçuklu, Saltuklu, Osmanlı, 1878–1918 Rus İmparatorluğu (Baltık ekolü) ve Cumhuriyet dönemi mirasını barındıran nadir bir tarih kentidir. Ani Harabeleri'nden Kümbet Camii'ne, Kars Kalesi'nden grid planlı Rus dönemi taş yapılarına dek katmanlı bir yapı stoğu vardır. Saha ziyareti ve ilk değerlendirme her zaman ücretsizdir.
01LYaklaşım
Restorasyon bir onarım değil, bir okumadır
Kars'ta restorasyon, bazalt taşı okumakla başlar. Kesme taşın cinsi, derzin tekniği ve yapının geçirdiği dönemler belgelenmeden müdahale kararı verilmez; eksikler tamamlanırken özgün malzemeye ve yapım tekniğine sadık, gerektiğinde geri alınabilecek yöntemler seçilir.
Restorasyon çalışmalarımızı yüksek mimar ve restorasyon uzmanı Zeynep Uyar yürütür. İzmir'de cami, konut, hamam ve sinagog restorasyonlarında edindiği deneyimi, Kars'ın Rus dönemi ve geleneksel taş yapılarına taşıyoruz.
02LKapsam
Kapsama ne dahil
Belgelemeden teslime bütün iş tek elden yürür: rölöve ve malzeme analizinden Kars Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu'na sunulan projeye, oradan uygulamaya ve teslime kadar.
- Rölöve — ölçekli belgeleme ve foto raporu
- Malzeme analizi ve karot örnek (taş, derz, sıva)
- Restitüsyon — özgün hâlin belgeli önerisi
- Restorasyon projesi ve müdahale kararları
- Kars Koruma Bölge Kurulu süreçleri
- Uygulama — cephe, derz, ahşap, taş, beşik tonoz
03LYaklaşım
Kars'ın yapı mirası
Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü'nün 2025 yıl sonu verilerine göre Kars'ta 972 tescilli taşınmaz kültür varlığı var: 435'i sivil mimarlık örneği, 137'si askerî, 111'i dinî, 75'i idari yapı. İlde 113 sit alanı bulunur; biri kentsel, üçü tarihî, 109'u arkeolojik sittir. Kent merkezine karakterini 19. yüzyıl sonunun kesme bazalt taşlı, yüksek tavanlı yapıları verir; bu yapıların restorasyonu taş cinsini, derz tekniğini ve dönem detaylarını doğru okumayı gerektirir.
Kentin en eski ayakta yapılarından Kümbet Camii, Bakanlık envanterine göre 932–937 yıllarında Bagratlı Kralı Abas'ın yaptırdığı Havariler Kilisesi'dir. 1064'te Selçuklular tarafından camiye çevrildi, 1878'de Rus yönetiminde yeniden kilise oldu; 1994'ten bu yana Kümbet Camii adıyla ibadete açık ve Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce restore edildi. Ani Arkeolojik Alanı ise 2016'da UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi.
Kars'ın iklimi restorasyonun ayrı bir boyutudur. Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün 1931–2025 ölçümlerine göre ocak ortalaması −10,7 °C, ölçülen en düşük sıcaklık −37,0 °C'dir. Uzun don dönemi ve donma-çözülme döngüsü taş yüzeylerde ve derzlerde yıpranmayı hızlandırır; onarım harcı ve uygulama takvimi buna göre planlanmalıdır. Taş seçimi için taş rehberimize, tescilli yapılardaki resmî süreç için tescilli yapı süreci yazımıza bakabilirsiniz.
Kaynaklar: KVMGM, illere göre korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı istatistiği (2025 yıl sonu) · KVMGM, illere göre sit alanları istatistiği (2025 yıl sonu) · Kültür Portalı, Kümbet Cami (Havariler Kilisesi) envanter kaydı · UNESCO, Archaeological Site of Ani · MGM, Kars il istatistikleri (1931–2025)
04LRus dönemi · 1878–1918
Kars'ta Rus dönemi mimarisi: ızgara plan ve bazalt
Kars 1878'den 1918'e kadar Rus yönetiminde kaldı. Bu dönemde kale eteğindeki eski yerleşime dokunulmadan, Kars Çayı'nın güneyindeki düzlükte birbirini dik kesen geniş caddelerle ızgara planlı yeni bir kent kuruldu. Bugünkü Yusufpaşa, Ortakapı ve Cumhuriyet mahallelerinin merkezi bu plandır.
Yapılar çoğunlukla yörede “kevek” denen andezit ve siyah bazalttan, düzgün kesme taşla örüldü; tek, iki, nadiren üç katlıdır. Giriş cepheleri yalancı sütunlar ve kabartmalı taş bordürlerle süslenir. İçeride uzun bir koridorun çevresine dizilen odalar ve “peç” denen şömine biçimli sobalar bulunur.
Literatürde “Baltık mimarisi” diye anılan bu üslup, neoklasik ve eklektik öğeli bir Rus dönemi mimarisidir; resmî bir üslup sınıfı değil, Kars'a özgü yerleşmiş bir adlandırmadır. Kars Valiliği'ne göre bu tarzdaki yapılardan 190'ı tescillidir; Yusufpaşa ve Ortakapı mahalleleri kentsel sit alanıdır. Bugün ayakta olan başlıca örnekler:
- Fethiye Camii (Ortakapı): 19. yüzyıl sonunda kilise olarak yapıldı; 1985'te minareler eklenerek camiye çevrildi.
- Vali Konağı (Haydar Aliyev/Ordu Caddesi): 1883 tarihli askerî vali konağı; 13 Ekim 1921'de Kars Antlaşması burada imzalandı.
- Defterdarlık binası (Ordu Caddesi): üç katlı, kartuş süslemeli; 1923–1980 arasında hükümet konağı olarak kullanıldı.
- İl Sağlık Müdürlüğü binası (Ordu Caddesi): 1907'de yapıldı; 1980'e kadar Kars Devlet Hastanesi olarak kullanıldı.
- Kars Belediyesi binası: kız lisesi olarak yapıldı; 2005'te restore edildi.
- Eski Kars Anadolu Lisesi binası (Ordu ve İnönü caddeleri kesişimi): bugün Kars Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü.
- Katerina Av Köşkü (Sarıkamış): 1896'da II. Nikola için yapılan, kesme taş ve ahşap hatıllı köşk.
Bu dokuyu korumak için kentte kapsamlı bir uygulama da yapıldı. Kars Merkez'in arkeolojik ve kentsel sit alanlarını kapsayan koruma amaçlı imar planı 19 Ekim 2021'de uygun bulunarak yürürlüğe girdi. Mart 2021'de başlayan Tarihi Kimliğiyle Kars Kenti Projesi'nde Haydar Aliyev Caddesi üzerindeki 22 tescilli (yedisi kamu binası) ve 10 tescilsiz binanın cepheleri iyileştirildi; caddenin aydınlatması, yolu, kaldırımı ve sokak mobilyaları yenilendi. Serhat Kalkınma Ajansı'nın 2023 faaliyet raporuna göre inşaat işleri tamamlanarak geçici kabulü yapıldı.
Kaynaklar: Kars Valiliği, Baltık mimarisi · Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın TBMM 7/12037 sayılı soru önergesine cevabı (2024) · Kars Valiliği, 29.06.2022 duyurusu · Serhat Kalkınma Ajansı 2023 faaliyet raporu
05Lİzin ve destek
Kars'ta izin ve destek: hangi kurul, hangi yardım?
Kars, Ardahan ve Iğdır'daki tescilli yapıların kararlarını Kars Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu verir; kurulun 2026 kararları da bu adla yayımlanıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı 2024'te bu üç ilin Erzurum Kurulu'nun görev alanına alınmasını uygun buldu, ancak devir işlemleri tamamlanana kadar Kars Kurulu Müdürlüğü'nün işlemlerinin sürmesini istedi. Başvurudan önce güncel durumu kurul müdürlüğüne sormak gerekir.
Kars'ta belediyede ya da il özel idaresinde Koruma, Uygulama ve Denetim Bürosu (KUDEB) bulunmuyor; Bakanlığın listesinde de Kars yok. Sonuç olarak ruhsat gerektirmeyen küçük tamiratın izni ve denetimi de kurul müdürlüğünden gelir; esaslı onarımın dayanağı ise Kurulun onayladığı rölöve, restitüsyon ve restorasyon projesidir.
Yardım Yönetmeliği yapı sahibine Bakanlık desteği imkânı tanır: Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne yapılan başvuruyla proje için 1.445.564 TL'ye, uygulama için 5.782.274 TL'ye kadar yardım yapılabilir (1 Şubat 2026'dan geçerli üst sınırlar). Başvuru tarihini her yıl Bakanlığın yardım komisyonu belirler. 2025'te Bakanlığın başvuru yazısı yalnız deprem bölgesindeki 18 ilin valiliğine gönderildi, 2026 duyurusu da yalnız deprem bölgesine yönelikti; Kars'ı da kapsayan, bulabildiğimiz son genel duyurunun son günü 15 Ocak 2024'tü. 21 Ekim 2026'da 2027 duyurusu bulamadık. Tapuda tescil şerhi bulunan taşınmaz, aykırı yapı ya da eklenti yoksa, vergi, resim ve harçtan muaftır (md. 21); 4708 sayılı Yapı Denetimi Kanunu bu yapılara uygulanmaz.
Kaynaklar: KVMGM, koruma bölge kurullarının görev alanları · Kars KVKBK, 25.03.2026 tarihli 4810 sayılı karar · Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın TBMM 7/12037 sayılı soru önergesine cevabı (2024) · KVMGM, faaliyetteki KUDEB listesi · Koruma, Uygulama ve Denetim Büroları Yönetmeliği · Taşınmaz Kültür Varlıklarına Yardım Sağlanmasına Dair Yönetmelik · Tebliğ 2026/2, Resmî Gazete 30.01.2026, sayı 33153 · 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu (güncel metin) · 2026 yardım duyurusu (deprem bölgesi; Hatay İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü) · 2025 yardım başvuruları yazısı (7 Nisan 2025, 18 valiliğe) · 2024 yardım duyurusu (deprem bölgesi dışındaki iller; Konya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü)
06LKars'ta neden UYART
Kopya değil belge, ekleme değil iyileştirmeİlke · UYART Mimarlık ve Restorasyon
Kars'ta neden UYART
Kars'ta bir yapıya dokunmadan önce hangi dönemden kaldığını ayırt etmek gerekir: Rus döneminin ızgara planlı bazalt yapıları ile geleneksel taş evler farklı müdahale ister. Ekibimiz mimarlık, tarih ve malzeme bilgisini birlikte kullanır.
- 01Yüksek Mimar restorasyon uzmanı yönetiminde proje
- 02Geleneksel + nanoteknolojik malzeme bilgisi (2024 YL tezi)
- 03Planlı saha ziyaretleri ve haftalık raporlama
- 04Kars Koruma Bölge Kurulu uyumlu, belgeli süreç
- 05Geri dönüşlü malzeme ve özgün tekniğe sadakat
07LSüreç
3 adımda süreç
- 01
Belge ve rölöve
Yapının ölçekli çizimleri, fotoğraf belgesi, hasar haritası. Taş, derz ve sıva için malzeme analizi ve teşhis raporu.
- 02
Proje ve onay
Restitüsyon ve restorasyon projeleri; Kars Koruma Bölge Kurulu'na sunum; revizyon ve onay süreci.
- 03
Uygulama ve teslim
Cephe, derz, ahşap, taş ve metal işçiliği; uygulama takvimi uzun don dönemi dikkate alınarak kurulur. Mesleki kontrol ve haftalık rapor.
08LSık sorulan sorular
Kars için
01Kars'ta tescilli yapımın restorasyon süreci nasıl başlar?
Önce Kars'a gelip yapıyı ücretsiz inceliyoruz. Ardından rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerini hazırlayıp Kars Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu'na sunuyor, kurul ve ruhsat yazışmalarını büro olarak yürütüyoruz.
02Kars'taki tescilli yapılar hangi koruma kuruluna bağlı?
Kars, Ardahan ve Iğdır'daki tescilli yapılarla ilgili kararları Kars Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu verir. Bakanlık 2024'te bu illerin Erzurum Kurulu'nun görev alanına alınmasını uygun buldu, ancak devir tamamlanana kadar Kars Kurulu Müdürlüğü'nün işlemleri sürüyor. Kars'ta KUDEB bulunmadığı için tadilat ve tamirat izni de kurul müdürlüğünden alınır.
03Kars'ta tescilli evimin onarımı için destek var mı?
Yönetmeliğe göre evet. Bakanlığın onarım yardımı için Kars İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü'ne başvurulur; son başvuru tarihi her yıl Komisyonca belirlenir. Ancak 2025'te Bakanlığın başvuru yazısı yalnız deprem bölgesindeki 18 ilin valiliğine gönderildi, 2026 duyurusu da yalnız deprem bölgesine yönelikti; Kars'ı da kapsayan, bulabildiğimiz son genel duyurunun son günü 15 Ocak 2024'tü. 1 Şubat 2026'dan beri proje yardımı en çok 1.445.564 TL, uygulama yardımı en çok 5.782.274 TL'dir. Tescil şerhli taşınmaz, aykırı yapı ya da eklenti yoksa, vergi, resim ve harçtan da muaftır.
04Kars'ta Rus dönemi (Baltık ekolü) yapı restorasyonu yapıyor musunuz?
Evet. Kars'ın 1878–1918 Rus İmparatorluğu döneminde inşa edilmiş grid planlı taş yapıları — askeri kışla, idari bina, sivil konutlar — ayrı bir tipoloji oluşturur. Bu yapılar için özgün taş işçiliği analizi, derz onarımı ve dönem kaynaklı malzemeyle restorasyon projesi hazırlıyoruz.
05Kaleiçi ve Ortakapı'da geleneksel taş ev restorasyonu mümkün mü?
Evet. Kars'ın geleneksel taş ev mimarisi (kalın yığma duvar, beşik tonoz örtüsü, ahşap ara katlar) çağdaş yaşam standartlarına uyarlanırken özgün strüktür ve cephe taş işçiliği korunur. Sit alanı yapıları için Koruma Bölge Kurulu onayı süreçleri tarafımızdan yürütülür.
06Aksaray merkezli ofis olarak Kars'ta saha takibini nasıl yapıyorsunuz?
Proje sürecinde planlı Kars saha ziyaretleri yaparız. Dijital proje yönetimi, haftalık fotoğraflı raporlama ve anlık iletişimle uzaktan koordinasyon güçlü tutulur. Uygulama aşamasında yerel müteahhit ve usta koordinasyonunu da üstlenebiliyoruz.
07Kars restorasyon projeleri için ücretsiz keşif yapıyor musunuz?
Evet. Kars'taki ilk saha ziyareti ve değerlendirme ücretsizdir; yapıyı gördükten sonra proje kapsamını, takvimi ve keşif metrajını çıkarıyoruz.
09LKars'taki tarihi yapınızı konuşalım
Ücretsiz keşif
Kars'ta tescilli ya da tescilsiz bir yapınız varsa, yerinde inceleyip ilk değerlendirmeyi ücretsiz yapalım. Mesajınıza 24 saat içinde dönüyoruz.