Restorasyon ile renovasyon arasındaki fark kısaca şudur: restorasyon eski ve değerli bir yapıyı aslına uygun onarmak, renovasyon ise tarihî eser niteliği taşımayan bir yapıyı onarmaktır. Ama cevap, sözcüğü sözlükte mi yoksa koruma mevzuatında mı aradığınıza göre değişir. Türk Dil Kurumu renovasyonu tarihî eser niteliği taşımayan yapıların onarılması diye tanımlar. Koruma mevzuatı ise "yenileme (renovasyon)"u esaslı onarımın, yani restorasyonun teknikleri arasında sayar; Mimarlar Odası şartnamesi bunu tarihî yapıların yeni işleve uyarlanması ya da güncelleştirilmesi diye tanımlar. Asıl belirleyici olan da sözcük değil, yapının durumudur: tescilli mi, sit alanında mı, yoksa sıradan bir bina mı? Bu yazıda terimlerin sözlükteki ve mevzuattaki anlamlarını, restorasyonun içindeki teknikleri ve hangi işin hangi izne bağlı olduğunu kaynaklarıyla anlatıyoruz.
01Sözlük ne diyor?
Türk Dil Kurumu'nun Güncel Türkçe Sözlük'ü bu sözcüklerin çoğunu Türkçe bir karşılığa yönlendirir:
- Restorasyon (Fransızca restauration) "yenileme" maddesine yönlendirilir; yenilemenin mimarlık anlamı "Eski bir yapıda yıkılmış, bozulmuş olan bölümleri aslına uygun bir biçimde onarma; restorasyon" diye verilir.
- Renovasyon (Fransızca rénovation) "onarım" maddesine yönlendirilir; onarımın üçüncü anlamı "Tarihî eser niteliği taşımayan yapıların onarılması; renovasyon" olarak yazılıdır.
- Rehabilitasyon "iyileştirme" maddesine yönlendirilir; sözlükteki anlamları işletme ve sağlık alanındandır, mimarlık anlamı verilmez.
- Konservasyon sözlükte yer almaz.
- Tadilat (Arapça) "Değişiklikler" anlamına gelir.
Yani Türk Dil Kurumu sözlüğünde restorasyon eski bir yapıyı aslına uygun onarmak, renovasyon ise tarihî olmayan bir yapıyı onarmaktır. Mevcut yazımızın eski sürümü "yenileme"yi ayrı bir "estetik müdahale" gibi anlatıyordu; sözlükte yenileme restorasyonun kendisidir, bu yüzden o ayrımı kaldırdık.
02Koruma mevzuatı ne diyor?
Tescilli yapılarda bu sözcükler sözlükten farklı bir yerde durur. Koruma Yüksek Kurulu'nun 660 sayılı ilke kararı esaslı onarımı "restorasyon" olarak adlandırır ve tekniklerini parantez içinde sayar: Sağlamlaştırma (Konsolidasyon), Temizleme (Liberasyon), Bütünleme (Reintegrasyon), Yenileme (Renovasyon), Yeniden Yapma (Rekonstrüksiyon), Taşıma (Moving) (I.2.b). Kamu alımlarına ilişkin 5738 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı da restorasyon tekniklerini aynı biçimde sıralar (md. 4/s). Yani mevzuatta renovasyon, restorasyonun karşıtı değil, onun teknikleri arasında sayılan bir iştir; bu metinler onu tanımlamaz. Tanımı aşağıdaki Mimarlar Odası şartnamesi verir ve tarihî yapılar için yazar; bu, sözlükteki "tarihî eser niteliği taşımayan yapı" anlamıyla örtüşmez.
Tekniklerin tanımını Mimarlar Odası'nın kültür varlıkları için hazırladığı teknik şartname verir (md. 10; meslek odası belgesidir, kanun değildir):
| Teknik | Şartnamedeki tanım (özet) |
|---|---|
| Sağlamlaştırma | Malzemenin ve taşıyıcı sistemin sağlamlaştırılması; çemberleme, bağlantı çubukları ve gergi gibi uygulamalar |
| Bütünleme (reintegrasyon) | Hasar görmüş ya da yok olmuş öğelerin ilk tasarımdaki bütünlüğe kavuşturacak biçimde tamamlanması; "ancak gerçek yapısal verilere ya da belgelere dayandırıldığında" kabul edilir |
| Yenileme (renovasyon, rehabilitasyon) | İşlevini yitirmiş tarihî yapıların farklı bir işleve uyarlanması ya da konfor koşulları eskimiş tarihî yapıların güncelleştirilmesi |
| Yeniden yapım (rekonstrüksiyon) | Tümüyle yıkılmış, yok olmuş ya da çok harap bir kültür varlığının belgelere dayanarak yeniden yapılması; "ancak özel durumlarda" kabul edilir |
| Temizleme (liberasyon) | Tarihî ve estetik değer taşımayan eklerden arındırma; hangi ekin kaldırılacağına koruma kurulu karar verir |
| Taşıma | Başka seçenek kalmadığında kültür varlığının uygun bir yere taşınması; temel ilke yerinde korumadır |
Aynı şartname müdahalelerin bir sırası olduğunu da hatırlatır: "Onarım sırasında yapılan müdahalelerin derecesi, sağlamlaştırmadan yeniden yapıma doğru artar. Koruma açısından en uygunu sağlamlaştırmayla yetinmektedir." Konservasyonun baktığımız Bakanlık mevzuatında genel bir tanımı yok; vakıf kültür varlıklarının onarımıyla ilgili kamu alımlarının usul ve esaslarını içeren 263 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ise, o usulün uygulanması için, konservasyonu kültür varlığının özgün nitelikleri değiştirilmeden, geriye dönüşü olan malzeme ve yöntemlerle ömrünü uzatmayı amaçlayan koruma ve onarım işlemleri diye tanımlar (md. 4/1-g). Aynı metin restorasyonu ve konservasyonu ayrı iş türleri olarak sayar.
03Tarihî yapıya yeni işlev: renovasyonun yeri
Tarihî bir yapıyı otele, kafeye ya da ofise dönüştürmek, Mimarlar Odası şartnamesindeki tanımıyla yenilemedir (renovasyon) ve mevzuatta yenileme restorasyon teknikleri arasında sayılır. Şartname yeniden kullanımı restorasyon projesinin parçası sayar ve önceliği de yazar: "Restorasyonda önemli olan yapının korunmasıdır, yeniden kullanım bir araçtır." Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın genel teknik şartnamesi de yeni bir kullanımın "yapının özgün değerlerini ve niteliklerini bozmayacak" ölçeklerde tasarlanmasını ve koruma ve kullanım için gerekli müdahalelerin "yapının özgün bünyesinden farklı nitelik ve tekniklerle" yapılmasını ister (md. 9.1). Bir konağı otele çevirirken hangi izin ve belgenin hangi sırayla alındığını konağı otel yapmak rehberimizde anlattık.
Yapının grubu iç mekândaki serbestliği de etkiler. Oda şartnamesi, çevresel özellikleri nedeniyle korunan yapıların yeniden kullanımında iç düzenlemede daha esnek davranılabileceğini söyler ve ekler: yangın ya da bakımsızlık yüzünden döşeme ve tavanlarını yitirmiş ve ilk tasarıma ait yeterli veri bulunmayan ikinci grup yapılarda yeni bir iç düzenlemeye izin verilebilir; çok önemli mimari öğelere sahip birinci grup yapılarda ise serbest iç düzenlemeler yerine tarihî mekânların anısını sürdüren düzenlemeler doğru bulunur (md. 10). Bu bir proje ilkesidir; bağlayıcı olan kurul kararıdır. Tescilli yapıda kullanım değişikliği de kurul kararına bağlıdır: 2863 sayılı Kanun kurul kararlarına aykırı olarak bu yapıların yeniden kullanıma açılamayacağını ve kullanımlarının değiştirilemeyeceğini yazar (md. 9). Grupları ve tescil kaydını tescilli yapı sorgulama yazımızda anlattık.
04Tescilsiz binada: tadilat ve tamir
Tarihî niteliği olmayan bir binada Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği ne "restorasyon" ne de "renovasyon" der; yönetmeliğin dili tadilattır. Esaslı tadilat; taşıyıcı unsuru etkileyen ya da yapı inşaat alanını, emsale konu alanı, taban alanını, bağımsız bölüm sayısını, ortak alanların ya da bağımsız bölümlerin alanını, kullanım amacını veya ruhsat eki projeleri değiştiren işlemlerdir ve ruhsata tabidir (md. 4). Basit tamir ve tadil ise taşıyıcı sistemi, bağımsız bölümün dış cephesini, ıslak hacimlerin yerini ve sayısını değiştirmeyen derz, sıva, boya, badana, doğrama, döşeme ve tavan kaplaması, tesisat tamiri, çatı onarımı gibi işlerdir (md. 4) ve ruhsata tabi değildir (md. 59). Sözlükteki renovasyon bu iki gruptan hangisine giriyorsa izni de ona göre değişir. Ama bina tescilsiz olsa bile sit alanında, bir tescilli yapının koruma alanında ya da bitişiğindeyse iş değişir: kurul kararlarına aykırı inşai ve fiziki müdahale yapılamaz (2863 md. 9), tadilat ve tamirat da KUDEB ya da kurul müdürlüğü iznine bağlıdır (KUDEB yönetmeliği md. 7, 8). Aksaray'daki tadilat işleri için Aksaray tadilat sayfamıza bakabilirsiniz.
05Hangi iş hangi izne bağlı?
| Yapı | İş | Gereken |
|---|---|---|
| Tescilli yapı | Tadilat ve tamirat (660'ın bakım ve basit onarım dediği çatı aktarımı, oluk onarımı, boya-badana, sıva gibi işler) | KUDEB bulunan yerde o idarenin, bulunmayan yerde koruma bölge kurulu müdürlüğünün, vakıf yapılarında Vakıflar Genel Müdürlüğünün izni (Yapı Esasları yönetmeliği md. 8); I. grup yapılarda KUDEB izin vermeden önce kurulun görüşünü alır (KUDEB yönetmeliği md. 8) |
| Tescilli yapı | Esaslı onarım: sağlamlaştırma, bütünleme, yenileme (renovasyon), yeniden yapma, temizleme, taşıma | Rölöveye dayanan restitüsyon ve/veya restorasyon projeleri ve kurul onayı; projelerin içeriğini ve ölçeğini kurul belirler, uygulama onaylanan projeye göre (660; 8322 md. 9) |
| Tescilli yapı | Kullanım değişikliği, yeni işlev | Kurul kararı (2863 md. 9); gereken projeleri kurul belirler |
| Tescilsiz yapı, sit alanında, koruma alanında ya da tescilli yapıya bitişik | Tadilat ve tamirat | KUDEB ya da kurul müdürlüğü izni (KUDEB yönetmeliği md. 7, 8) |
| Tescilsiz yapı, sit alanında, koruma alanında ya da tescilli yapıya bitişik | Esaslı müdahale | Kurul kararlarına uygunluk (2863 md. 9); koruma amaçlı imar planı yoksa sit alanında tadilat ve tamirat dışındaki işler için kurul izni (KUDEB yönetmeliği md. 8) |
| Tescilsiz yapı, sit dışında | Esaslı tadilat | Belediyeden ruhsat ve tadilat projesi (Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği md. 4, 58) |
| Tescilsiz yapı, sit dışında | Basit tamir ve tadil | Ruhsata tabi değil (md. 59); ısı yalıtımı, doğalgaz dönüşümü, güneş enerjisi gibi bazı işlerde idareye proje ve taahhütname verilir |
Esaslı onarımda istenen projeleri rölöve ve restitüsyon yazılarımızda, tescilli yapıda izin ve kurul sürecini tescilli yapı restorasyonu rehberimizde ayrıntılı anlattık.
06Yurt dışındaki kullanım
Terimler başka ülkelerde de aynı sınırla kullanılmaz. Avustralya ICOMOS'un Burra Tüzüğü restorasyonu yeni malzeme eklemeden, eklentileri kaldırarak ya da mevcut öğeleri yeniden bir araya getirerek bilinen önceki bir duruma döndürmek diye tanımlar; yeni malzeme giriyorsa buna rekonstrüksiyon der (md. 1.7, 1.8). Türk mevzuatındaki restorasyon kavramı daha geniştir: bütünleme, yenileme ve yeniden yapmayı da içine alır. Bu karşılaştırma bizim yorumumuzdur.
07Bilerek yazmadıklarımız
- "Rehabilitasyon"un ayrı bir mevzuat tanımı: bulamadık; Mimarlar Odası şartnamesi onu yenileme ile birlikte anar.
- Konservasyonun Bakanlık mevzuatındaki genel tanımı: yalnız vakıf kültür varlıklarına ilişkin usul ve esaslarda bulduk.
- Belediyelerin "renovasyon" adlı bir başvuru türü: imar yönetmeliğinde böyle bir terim yok; belediyenizin hangi adla başvuru aldığını sorun.
Kaynaklar: TDK Güncel Türkçe Sözlük (restorasyon, yenileme, renovasyon, onarım, rehabilitasyon, iyileştirme, tadilat maddeleri) · 660 sayılı ilke kararı · 5738 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı eki Usul ve Esaslar · 263 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı eki Usul ve Esaslar · Mimarlar Odası şartnameleri · KTB Genel Teknik Şartname · 2863 sayılı Kanun · Yapı Esasları ve Denetimi Yönetmeliği · KUDEB yönetmeliği · Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği · Burra Tüzüğü 2013. Erişim: 13–21 Ekim 2026.
08Sık sorulan sorular
01Restorasyon ile renovasyon arasındaki fark nedir?
TDK'ye göre restorasyon eski bir yapıda yıkılmış, bozulmuş bölümleri aslına uygun biçimde onarmaktır; renovasyon ise tarihî eser niteliği taşımayan yapıların onarılmasıdır. Koruma mevzuatında ise yenileme (renovasyon) esaslı onarımın teknikleri arasında sayılır (660 sayılı ilke kararı, 5738 sayılı Karar); Mimarlar Odası şartnamesi onu tarihî yapıya yeni işlev kazandırmak ya da onu güncelleştirmek diye tanımlar.
02Tescilli bir yapıyı otele dönüştürmek renovasyon mudur?
Mimarlar Odası şartnamesindeki tanıma göre bu yenilemedir (renovasyon) ve mevzuatta yenileme restorasyon teknikleri arasında sayılır. Tescilli yapının kullanımı kurul kararlarına aykırı değiştirilemez (2863 md. 9); hangi projelerin gerektiğini kurul belirler, esaslı onarımda bunlar rölöveye dayanan restitüsyon ve restorasyon projeleridir.
03Konservasyon nedir?
Baktığımız Bakanlık mevzuatında genel bir tanımı yok. Vakıf kültür varlıklarının onarımıyla ilgili kamu alımı usul ve esasları (263 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı) konservasyonu, kültür varlığının özgün nitelikleri değiştirilmeden, geriye dönüşü olan malzeme ve yöntemlerle ömrünü uzatmayı amaçlayan koruma ve onarım işlemleri diye tanımlar; bu tanım o usulün uygulanması içindir.
04Tescilsiz evimde tadilat için izin gerekir mi?
Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği'ne göre taşıyıcı sistemi, kullanım amacını ya da ruhsat eki projeleri değiştiren esaslı tadilat ruhsata tabidir; boya, sıva, doğrama, çatı onarımı gibi basit tamir ve tadil ise ruhsata tabi değildir. Ev sit alanında, tescilli bir yapının koruma alanında ya da bitişiğindeyse tadilat ve tamirat için KUDEB ya da kurul müdürlüğü izni gerekir ve kurul kararlarına uymak zorunludur.
